M.Ö. 3000 yıllarından bu tarafa bir çok devlet ve beyliklerin egemen olduğu Tokat, hiç şüphesiz Anadolu ve Rumeli topraklarının Türkleşmesinde önemli bir köprü durumunda olmuş tarihi bir ilimizdir. Eski çağlardan beri Anadolu’nun önemli şehir merkezlerinden birisi olan Tokat, önce Anadolu’da ilk siyasi birliği kuran Hitit Devleti’ne dahil edildi. Asurlular, bu bölgeye hâkim olmamalarına rağmen zaman zaman bu bölgede nüfûzlarını hissettirmişlerdir.
Frig ve Kimmerler tarafından da istilâ edilen şehir, M.Ö. VI. yüzyılda Medler’in daha sonra da Persler’in hâkimiyetine girmiştir. M.Ö. IV. yılyılda Makedonya Kralı İskender , Pers Devletine son vererek İran gibi Anadoluyu’da Makedonya Devletine katmıştır. İskenderin ölümünden sonra bölge, Kapadokya Krallığı ile Pontus Krallığı arasındaki çekişmelere sahne olmuştur. M.Ö. I. yüzyılda Anadolu’daki krallıklar Roma İmparatorluğu tarafından ortadan kaldırılınca, bölgenin Roma egemenliği altına girdiği görülmektedir. Roma İmparatorluğu’nun M.S. 395 yılında ikiye ayrılmasından sonra, Tokat Kalesi’nin Bizans-İran ve Bizans-Arap savaşlarında önemli bir rol oynadığı bilinmektedir.
Selçuklu Sultanı Melikşah’ın komutanlarından Danişmendoğlu Gümüştekin Ahmet Gazi, Malazgirt Zaferi’nden sonra 1095 yılında Niksar’ı aldı. Burayı kendisine başkent yapmıştır. Daha sonra Tokat, Zile ve Turhal’ı ele geçirmiştir. Anadolu Selçuklu Sultanı II. Kılıç Arslan zamanında Danişmendli Beyliği ortadan kaldırıldıktan sonra, Tokat 1186 yılında II. Kılıç Arslan’ın oğullarından Rükneddin Süleyman Şah’a verilmiştir. Selçuklu Devleti Sultanı Alâeddin Keykubad’da altı yıl emirlik yapmıştır. 1243 yılında Kösedağ Savaşı’nda Selçukluların Moğollara yenilmesi üzerine Anadolu, Moğolların istilâsına uğramıştır. Eretna Beyliğinin kurucusu Eretna Bey, 1335 yılında Tokat ve çevresini devletinin sınırları içine katmıştır. Daha sonra Selçuklu Sultanı Rükneddin Kılıç Arslan bölgeye hâkim olmuştur. Bundan sonra Tokat ve çevresinde Kadı Burhaneddin’in egemenliği görülmektedir. Tokat, 1392 yılında Yıldırım Bâyezid tarafından Osmanlı Devleti topraklarına katılmıştır. Böylece Tokat, Amasya Sancağı’na bağlanmış ve yönetimine Torumtaroğlu Kaya Paşa tayin edilmiştir. Bu zamanda Yıldırım Bâyezid Tokat’a “Barünnasır” adını vermiştir.
Akkoyunlular ve Safevilerin sebep olduğu bir çok isyânlara sahne olan Tokat, Fatih Sultan Mehmed, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman gibi padişahlara da Karadeniz ve doğu seferlerinde konak yeri olmuştur. 5000 yıllık bir geçmişe sahip olan Tokat’dan, Evliya Çelebi Seyahatnâme isimli kitabında şöyle konu etmektedir: “Bu havası güzel şehrin (Tokat) dört bir tarafındaki bostan ve bahçeler içinden akan akarsular vardır ki her biri cennet bahçesine benzeyen bahçelere su verir. Ve bu bahçelerdeki bülbüllerin ötüşleri insan ruhuna ferahlık verir. Meyveleri sulu ve tatlı olup, her tarafa hediye olarak gönderilir….”. (7). Osmanlı Devleti Maliye kayıtlarına göre, XVIII. yüzyılda Tokat’da dokuma sanayi vardır. Osmanlı Devleti’nin yükselme devrinde Tokat, bölgenin sanayi ve tarım merkezlerinden biri olmuştur. Kanuni Sultan Süleyman döneminde eyalet merkezi Sivas’a taşınınca, sancak merkezi olan Tokat, Cumhuriyet döneminde il olmuştur.
