Tahran
ile Almanya ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin (BMGK) 5
daimi üyesi ABD, İngiltere, Fransa, Rusya, Çin’in oluşturduğu
P5+1 grubu arasında İran’ın nükleer programına dair yürütülen
müzakereler anlaşmayla sonuçlandı.
Avrasya
coğrafyasında uygulama safhasına koyduğu imparatorluk projesi
için, “Küçük Şeytan” olarak tanımladığı Irak’ın
enerji kaynaklarını denetimi altına alan Washington, – Suriye’
den sonra ilgisini “Büyük Şeytan” olarak adlandırdığı
İran’a yöneltmiştir.
Dünyanın
üçüncü büyük petrol rezervlerine sâhip, OPEC’in ikinci büyük
üreticisi konumuyla dünya petrol fiyatını belirleyebilen ender
ülkelerden birisi olan İran, yıllık yaklaşık 34 milyar dolarlık
petrol ihracatı yapmaktadır. İran’ın, Ortadoğu’yu Orta Asya
ile birleştiren, petrol kaynaklarının yüzde 65’ini bünyesinde
bulunduran, Körfez bölgesini ve Hürmüz Boğazı’nı denetleyen
jeostratejik konumu gerek bölgesel gerekse küresel anlamda önem
taşımaktadır.
Basra
Körfezi’nden Hazar Denizi’ne oradan da Umman Denizi’ne uzanan
sahillerinin yanı sıra Türkiye, Ermenistan, Azerbaycan,
Türkmenistan, Afganistan ve Pakistan ile uzun kara sınırlarına
sâhip bulunan İran ayrıca, 812 trilyon m³’lük doğalgaz
rezervleriyle, Rusya’dan sonra doğalgaz açısından da dünya
ikinciliğini elinde bulundurmaktadır. Avrasya’da SSCB sonrası
oluşan yeni jeopolitik haritada İran, kritik olarak önemli
jeopolitik eksen rolü oynarken, aynı
İran
ile P5+1 ülkeleri arasındaki nükleer gerilim Ağustos 2002’de
başlamıştı. O dönem Batılı istihbarat servisleri ve bir İranlı
muhalif grup doğudaki Natanz kentinde gizli nükleer tesis
bulunduğunu duyurmuştu. BM’ye bağlı Uluslararası Atom Enerjisi
Ajansı (UAEA) o tesisin uranyum zenginleştirilmesinde
kullanıldığını açıklamıştı. Daha sonra Haziran 2003’te
İngiltere, Fransa ve Almanya İran’la nükleer müzakerelere
başladı. Son tur müzakereler ise 2013 yılının ağustos ayında
Hasan Ruhani’nin İran cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından
başladı. Nükleer anlaşma’ Ruhani’nin seçim vaadiydi.
P5+1
grubunun İran’la vardığı anlaşma nükleer programını
kısıtlaması karşılığında Tahran’a uygulanan yaptırımların
hafifletilmesini öngörüyor. Tarihi Anlaşmaya göre:
*BMGK
onayından itibaren anlaşma 90 gün sonra yürürlüğe girecek.
*Anlaşma yürürlüğe girdikten sonra İran’a yaptırımlara dayanak oluşturan 7 BMGK kararı iptal edilecek.
*Silah ambargosu 5, füze ambargosu 8 yıl daha yürürlükte kalacak.
*Uranyum zenginleştirme oranı 15 yıl boyunca yüzde 3.67’yi geçmeyecek.
*Bomba için zenginleştirilmiş uranyum üretebilecek santrifüjlerin 3’te 2’si kaldırılacak.
*Zenginleştirilmiş uranyum stoğunun yüzde 98’i elinden çıkarılacak.
*İran, Fordo nükleer tesisini bir teknolojik merkeze dönüştürecek. Bu tesisteki santrifüjler izotop üretiminde kullanılacak.
*Tahran yönetimi, gelecek 15 yıl içinde herhangi yeni bir ağır su reaktörü inşa etmeyecek. Arak ağır su reaktöründe değişikliğe gidecek.
*P5+1 ülkeleri ve İran yılda en az 2 kere olmak üzere bakanlar düzeyinde toplantılar gerçekleştirip nükleer anlaşmanın gereklerinin yerine getirilip getirilmediğini değerlendirecek.
*İran anlaşmayı ihlal ederse, 65 gün içinde yaptırımlar geri getirilecek.
*Yeni BMGK kararı 10 yıl geçerli olacak.
*Tahran’ın BM tarafından gelecek askeri tesislere giriş talebini sorgulama hakkı olacak.
*Anlaşma yürürlüğe girdikten sonra İran’a yaptırımlara dayanak oluşturan 7 BMGK kararı iptal edilecek.
*Silah ambargosu 5, füze ambargosu 8 yıl daha yürürlükte kalacak.
*Uranyum zenginleştirme oranı 15 yıl boyunca yüzde 3.67’yi geçmeyecek.
*Bomba için zenginleştirilmiş uranyum üretebilecek santrifüjlerin 3’te 2’si kaldırılacak.
*Zenginleştirilmiş uranyum stoğunun yüzde 98’i elinden çıkarılacak.
*İran, Fordo nükleer tesisini bir teknolojik merkeze dönüştürecek. Bu tesisteki santrifüjler izotop üretiminde kullanılacak.
*Tahran yönetimi, gelecek 15 yıl içinde herhangi yeni bir ağır su reaktörü inşa etmeyecek. Arak ağır su reaktöründe değişikliğe gidecek.
*P5+1 ülkeleri ve İran yılda en az 2 kere olmak üzere bakanlar düzeyinde toplantılar gerçekleştirip nükleer anlaşmanın gereklerinin yerine getirilip getirilmediğini değerlendirecek.
*İran anlaşmayı ihlal ederse, 65 gün içinde yaptırımlar geri getirilecek.
*Yeni BMGK kararı 10 yıl geçerli olacak.
*Tahran’ın BM tarafından gelecek askeri tesislere giriş talebini sorgulama hakkı olacak.
İran’a
ambargonun kalkması Türkiye’ye
ve Bölgeye olumlu yansıyacaktır.
