Amasya tarihi ve doğal güzelliği ile ünlü şehirlerimizden birisidir. Tarih kokan şehzadeler şehrinin kısaca tarihinden bahsetmek istedim. Amasya’nın tarihi M.Ö. 4000 yıllarına dayanır. Bir zamanlar Pontus Krallığına merkezlik yapan Amasya, konumu nedeniyle her dönemde önemini korumuştur.
Abbasiler devrinde özellikle Mütevekkil (847-861) zamanında Amasya-Niksar arasında bulunan Bizans şehir ve kasabaları büyük tahribata uğratılmıştır. Bugünkü görülen büyük kaleler bu savaşlar sonunda harabe haline gelmiştir.
1071 Malazgirt savaşı yenilgisinden sonra Erzurum ve Şebinkarahisar üzerinden Amasya’ya gelen Bizans İmparatoru Romanos Diogenes Selçuklu Sultanı Alparslan’a kurtuluş akçası olarak Amasya’dan topladığı 200 bin altın, içinde değerli taşlarla bezenmiş altın bir leğen, ibrik ve tabak bulunan 70 bin altın değerindeki mücevheratı, sultana verilmek üzere, kendisiyle birlikte gelen iki Selçuklu hacibine teslim etti.
Amasya, 1080 yılında kurulan Danişmendli Türk Beyliği’nin eline geçmiştir. Bu beyliğin ilk hükümdarı olan Ahmet Gâzi, Türkiye Selçuklu Hükümdarı I. Kılıç Arslan’la birlikte 1101 yılında Türkiye’ye gelen yeni Haçlı ordularını Amasya-Merzifon arasında ağır bir yenilgiye uğratmıştır (5 Ağustos 1101).
Amasya, 1175 yılında Türkiye Selçuklu Sultanı Kılıç Arslan tarafından Selçuklu topraklarına katılmıştır. 1555 yılında Amasya’da Kanuni Sultan Süleyman ile İran Şahı Tahmasp arasında antlaşma imzalanmıştır. Bu antlaşmayla iki devlet arasında savaş geçici olarak durmuştur.
Amasya, 1335 yılında kurulan Eretna Beyliği zamanında bu beyliğin on yıl hâkimiyetinde kalmıştır. 1381 yılında ise Kadı Burhaneddin Emirlerin sonuncusu Hacı Şadgeldi’yi yenerek Amasya’yı almıştır.
1392 yılında Osmanlı Devleti hükümdarı I. Bâyezid Amasya üzerine yürüyerek burayı almıştır. Böylece Amasya, Osmanlı Devleti topraklarına katılmıştır. II. Murat zamanında Osmanlı Devletinin Amasya Beyi Lala Yörgüç Paşa’dır.
Osmanlı Devleti zamanında, hükümdarlar Amasya’ya özel bir ilgi göstermişlerdir. Şehzadeler devlet yönetimi tecrübesini burada kazanmışlardır. Bu yüzden Amasya “Şehzadeler diyarı” olarak anılmaktadır. Osmanlı Sultanlarından II. Murat, Yavuz Sultan Selim Amasya’da doğmuştur.
Amasya, Osmanlılar döneminde Anadolu’nun kültür merkezlerinden birisi olmuştur. Fransız yazar J. Perrot “Küçük Asya’da Bir Seyahatin Anıları” isimli kitabında Amasya’dan “Anadolu’nun Oxfordu” diye bahsetmektedir.
Amasya’ya Osmanlı Sultanı Kanuni Sultan Süleyman devamlı gelmiştir. Fatih Sultan Mehmed sekiz yaşındayken Amasya Valisi olmuştur. Sultan II. Bâyezid şehzade iken Amasya’da valilik yapmıştır.
Amasya yakın tarihimizde de önemli rol oynamıştır. 9. Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa, yurdumuzun tehlikede olduğunu, istiklâlimizi milletin azm ve kararının kurtaracağını bildiren Amasya Tamimini 21-22 Haziran 1919’da Amasya’da neşretmiştir.
